«شهيد شعر؛ فروغ»

گفت­وگوی آرش نصرت­اللهی با پوران فرخ­زاد/ تهران/ اردی­بهشت 1388

نصرت­اللهی-  در مورد فروغ، خب من کتاب­هایی خوانده­ام، نقد و نظرهایی که بسیار است. وقتی قرار شد که با شما در مورد فروغ صحبت کنم، فکر کردم به جای این که دوباره آن کتاب­ها و نقد و نظرها را بخوانم، شعرهای فروغ را بخوانم و در فضای آن قرار بگیرم. همان­طور که فروغ خودش مثلاً برای ساختن فیلم­اش، می­رود جذام­خانه­ی تبریز، من هم از چند وقت پیش، درمورد فروغ با مردم صحبت کردم، با راننده­ی تاکسی تلفنی هم که من را به خانه­ی شما آورد و اتفاقاً خیلی نزدیک بود به فروغ و شاملو و . . . می­شناخت فروغ را، شعرهایش را و این خود مسأله­ای است که فروغ همه جا هست، بین مردم. همین­طور مجموعه­ی جلد سفیدی از فروغ را که سال 1368 در آلمان چاپ شده خواندم که البته 4 تا از شعرهایش را ندارد؛ گل سرخ، دیوارهای مرز،در خیابان­های سرد شب و جفت.

می­خواهم از ماجرایی که به نوعی به زنده­گی و مرگ فروغ مرتبط باشد، شروع کنیم تا صحبت­های ما هم از دل همین جریانات بیاید بیرون! مثلاً یک خاطره یا جریانی که به یاد می­آورید!

فرخ­زاد- این خاطره­ی من، برمی­گردد به مرگ قمر. می­دانید که قمر سال 1338 مرد. من در مراسم­اش نبودم. فروغ هم نبود. آن موقع حتی نمی­دانستم که ظهیرالدوله کجا است تا آن روز پائیزی که من و فروغ رفته بودیم دربند، خانه­ی دوستی، فروغ کاری داشت از من خواست همراهش بروم که رفتم. برگشتنی ماشین قراضه­ی فروغ، دائم خاموش می­شد و روشن می­شد. گفتم «بابا آخه چیه این قراضه!؟ این را عوض کن.» برگشت نگاهی به من کرد که یعنی تو می­دانی که کیسه­ی من خالی است و نمی­توانم، چرا این را به من می­گویی؟ دیگر هیچ چیز نگفتم. آمدیم پایین، پایین، دیدم جایی نگه داشت.گفتم باز خاموش شد؟ گفت نه این جا را خودم نگه داشتم. نگاه کردم آن طرف را دیدم سر یک کوچه نوشته­اند ظهیرالدوله. گفت می­آیی برویم قمر را ببینیم؟ گفتم قمر؟ بعد یاد آن روزی افتادم که قمر مرده بود و مادرم که عاشق قمر بود. یک گرامافون داشت از آن گرامافون­های قدیمی بود  voice His master، که دائم صفحات خواننده­های قدیمی را می­گذاشت، بیش­تر قمر گوش می­داد و معمولن گریه می­کرد. روزی که قمر مرده بود، با هم ناهار می­خوردیم و مادرم دائم گریه می­کرد و قمر قمر می­کرد و از صدایش می­گفت. آخرش فروغ عصبانی شد برگشت و گفت: «بابا آخه بسه دیگه، مردن که چیزی نیست، یک روز همه­ی ما می­افتیم می­میریم.» آن روز من یاد این قضیه افتادم و گفتم مگر قمر این جا است؟ [ظهیرالدوله]، فروغ گفت: آره. من یک دفعه رفتم سرخاک­اش.

پاییز بود. کلاغ­ها خیلی قارقار می­کردند. حالت عجیب و غریبی بود. برگ­ها زرد بودند، آفتاب نبود و آسمان کمی گرفته بود. از آن روزهایی که حالت خاصی به آدم دست می­دهد. در بسته بود. برایم خیلی حیرت­آور بود، چون گورستان­ها را همیشه بی در و بند دیده بودم و به صورت عمومی که همه هر وقت می­خواستند می­رفتند. فروغ گفت: این جا یک جور دیگر است. گفتم: چه جوری؟ گفت: نمی­دانم، یک جور دیگر! . . . در زدیم، در زدیم تا عاقبت پیره­زنی که هنوز هم هست، در را باز کرد واز ما پرسید، چه کار دارید که فروغ گفت آمدیم قمر را ببینیم. با دست اشاره­ای کرد وگفت آن طرف است با یک سنگ کوچک. وقتی رفتیم بالای سرش دیدیم راست راستی سنگ ارزان کوچکی است نسبت به بزرگی قمر. سنگی ساده بود و گورستانی عجیب با کاج پای بلند خشک و آن همه کلاغ و قارقار و آن سنگ­های جابه­جا که آدم­های دوست­داشتنی­ای زیرشان خوابیده بودند. مدتی همه جا را کاویدم بعد راه افتادم بروم به غیر از قمر، به دیگران هم سری بزنم و به آن­ها سلامی بدهم ولی فروغ همان جا خیره به سنگ ایستاده بود از جایش تکان نمی­خورد. ظهیرالدوله در واقع شناسنامه­ی فرهنگی ایران است، با آن همه شاعر که آن جا به مرگ ادامه می­دهند. حالا نام خیلی از آن­ها مثل رهی معیری، بهار خیلی یادم نیست ولی چیزی که مسلم است، همه­گی بزرگ بودند و معروف. رفتم، رفتم تا ته گورستان، جایی که مدت­ها است که شده است خانه­ی فروغ و بعد زیر طنین صدای کلاغ­ها که آرام و قرار نداشتند، یواش یواش برگشتم دیدم فروغ هنوز همان­جا ایستاده است، با همان شانه­های افتاده و چهره­ی درهم کشیده. گفتم، خسته نشدی؟ گفت: خوب گشتی؟ همه را دیدی؟ جای خیلی قشنگیه، نه؟ سرم را تکان دادم اما جیزی نگفتم. گفت: حیف ماها را این جا راه نمی­دهند، گفتم: چرا؟ گفت: آخر شنیدم زمین این­جا وقفی است، می­گویند مال داماد ناصرالدین­شاه بوده؛ علی­خان ظهیرالدوله، زن­اش؛ ملکه­ی ایران هم مثل خودش از آزادی خواهای معروف بوده و هر دو با استبداد قاجاری می­جنگیدند. گفتم: این­ها همه درست، ولی چرا این جور دربسته است و انگار خانه­ی شخصیه؟! گفت: همین­جور هم هست چون فقط آدم­های سفارشی را این­جا خاک می­کنند. باید هم خیلی بزرگ باشی، هم خیلی معروف . . . و بعد یک دفعه رفت توی فکر و ساکت شد. گفتم: بیا برویم دیگر. گفت: داشتم فکر می­کردم چقدر خوب است که آدم خیلی معروف باشد تا بتواند بیاید اینجا بخوابد. گفتم: ول کن این فکرها را، راه بیفت برویم، من خیلی کار دارم. اما از جای­اش تکان نخورد و باز گفت: می­دانی، چیزی این­جا هست که من را می­گیرد، من را می­کشد طرف خودش. جور عجیبی از این­جا خوشم آمده، آن­قدر که نمی­توانم راه بیفتم. وبعد همان­طور که بالاخره به سمت در خروجی می­رفتیم، باز گفت: من باز هم می­آیم این­جا، آن­قدر جذبم کرده که دلم می­خواهد بیایم این­جا و برای همیشه این­جا بخوابم.

خیلی عجیب است که درست 7 سال طول کشید که به آرزویش رسید و رفت و همان جا خوابید. نمی­خواهم بگویم که  فروغ آن روز غیب­گویی کرد یا به یک مکاشفه­ی درونی رسید ولی حتم دارم واحدی در مرکز آگاهی همه­ی ما هست که به آن می­گویند ضمیر ناخودآگاه. همه چیز را می­داند و از سرنوشت ما با خبر است و گاهی در بعضی­ها تظاهراتی هم می­کند. یک­باره یاد سهراب افتادم که جایی گفته بود، من هرجا بروم یا باشم، عاشق کاشانم و دلم می­خواهد برگردم آن­جا و همیشه همان جا بمانم.

چه قدر عجیب است که هر دوی آن­ها به آرزوی­شان رسیدند و در جاهایی که دوست داشتند، ماندگار شدند!

ن - حالا که صحبتمان به سهراب کشید، می­خواهم درباره­ی رابطه­ی فروغ و سهراب و کیفیت این رابطه بگویید، یادم می­آید پیش­تر از این هر وقت با دوستان شاعر از این دو نفر صحبت می­شد، می­گفتیم: چه­قدر این این دو نفر به هم می­آیند و با هم جورند!

ف-  این نوع همسانی­ها یا به گفته­ی شما جوربودن­ها دو معنی می­تواند داشته باشد. یک وقت ممکن است با هم خیلی هم­اندیش باشیم ، همراه باشیم و خیلی همدیگر را دوست داشته باشیم یا همدیگر را قبول داشته باشیم اما بین­مان مسائل رایج معمولی وجود نداشته باشد، فروغ و سهراب هم مدتی مثل دو دوست خیلی خوب با هم بودند، شعرهای همدیگر را می­پسندیدند و فروغ به خصوص نقاشی­های سهراب را خیلی دوست داشت و مدتی در آتلیه­ی او نقاشی می­کرد که چند تا از تابلوهایش هم موجود است البته نه   پیش من که پیش پروانه خانم سپهری نازنین!

ن - در مورد سهراب و فروغ و رابطه­های آن روزها، بیش­تر . . .

ف - سهراب صبور، ساکت، صمیمی بود و زیرک، خیلی هم کم­حرف بود و به قول دوستان نزدیکش سخن به مثقال می­گفت ولی حتی وقتی یک کلام می­گفت، همیشه در آن نکته­ای بود که شما را به فکر می­برد و جذبتان می­کرد، فروغ از همان روزهای اول که شعرهای سهراب شروع کرد به چاپ شدن، همیشه می­گفت: سهراب یک روز شهرت جهانی پیدا می­کند، البته آن روزها آدم­هایی که نمی­توانستند افکار عمیق او را درک کنند، به این حرف فروغ می­خندیدند و مسخره­اش می­کردند، خیلی از شاعران  مطرح هم  این کار را می­کردند، به­خصوص اخوان ثالث که به سهراب لقب سهراب­بن­رستم! . . . را داده بود، رضا براهنی هم در نقدی که بر اولین دفتر سهراب نوشت به او لقب «بودای کوچک اشرافی» را داد که البته سهراب بوداوار بود اما به هیچ وجه اشرافی نبود و درست مثل ما از یک خانواده­ی متوسط -اما اصیل- آمده بود. به هر حال این نوع داوری درباره­ی سهراب نازنین خیلی توهین­آمیز بود اما سهراب به این نوع حرف­ها هیچ­وقت واکنشی نشان نمی­داد. یادم می­آید وقتی چند تا از رفقا به سهراب گفته بودند دست کم پاسخی به آن حرف­ها بدهد، گفته بود: آدم­ها آزادند هر جور می­خواهند فکر کنند، من چه پاسخی دارم به این جور حرف­ها بدهم!

می­دانید، سهراب اصلاً اهل حرف زدن نبود، روح بلندی داشت. در درون خودش زندگی می­کرد و این آقایانی که یک سرشان به اتحاد جماهیر شوروی کمونیست وصل بود و از آن جا تغذیه می­کردند، می­گفتند چرا او نمی­آید مثل ما سیاسی شود، که به نظر من بدترین نوع کار فرهنگی این است که آدم شعرش را که یک خدمت فرهنگی است، به جای وطنش بگذارد در خدمت بیگانه­گان، آن هم از چه نوع! . . .

ن- بعدها هم دیدیم که نوع شعر سهراب که به گفته­ی شما مورد تأیید و تحسین فروغ هم بوده، ماندگارتر شد. به نظرم همان صحبتی که دکتر سیروس شمیسا می­کند در مورد سهراب که عرفان کریشنامورتائی دارد و معنا با آدم قد می­کشد مثل شعر حافظ، درست است. البته می­خواهم برسم به این که شعر فروغ هم این ویژه­گی را به طرز منحصر به فردی با خود دارد.

ف- البته با تمام احترامی که برای دکتر سیروس شمیسا و کارهایش قائلم، فکر می­کنم عرفان سهراب نه از فلسفه­ی ذن برمی­آمد، نه از مکتب دادائیسم بود، نه از نوع کریشنامورتایی و نه حتا از عرفان قدیم ایران. فقط عرفان سهرابی بود. یعنی سهراب خودش یک مکتب داشت، یک مکتب فکری. بعد از او هر کدام از این بچه­ها که سعی کردند از او تقلید کنند، نتوانستند. چرا؟ چون به او و اندیشه­هایش راه نیافته بودند و نمی­توانستند هم راه بیابند! و اما عرفانی که در آثار سهراب هست، عرفانی نیست که در فروغ است. به نظر من فروغ عرفان خودش را دارد و در پله­های اول این مکتب است البته اگر عمر فروغ به درازا می­کشید، بی­شک می­توانست عرفانی از نوع خودش را که رگه­هایی از آن در آثارش هست به صورت کامل­تری ارائه کند ولی خب از این جهت با سهراب مقایسه­کردنی نیست.

ن - رابطه­ی ابراهیم گلستان با فروغ در ماه­ها و روزهای آخر چگونه بود، آیا بین آن­ها اختلافاتی به وجود آمده بود یا . . .

ف - پرسش غریبی است که باید از خود فروغ پرسیده شود نه از من که نامم پوران است. می­دانید من هیچ­وقت به خودم اجازه نمی­دهم از مسائل خصوصی کسی حرف بزنم همیشه همین­طور بودم و هنوز هم هستم، اما می­توانم بگویم فروغ بیشتر وقت­ها نا آرام بود و پریشان، اما هیچ دلیلی وجود ندارد که گناه آن را به پای گلستان بنویسیم، حقیقت این است که در پیوندهایی این­جور شورمندانه و عاشقانه که با هیجان زیادی همراه است، همیشه افت­وخیزهای زیادی هم هست و اگر کسی ادعا کند که می­تواند با کس دیگری رابطه­ای مداوم، یک­شکل، آرام و بی­دردسر داشته باشد، دروغ می­گوید هم به خودش و هم به دیگران.

ن- اين كه در آن روز آخر اختلافي به وجود آمده بود بين­شان، درست است؟

ف - من از این مسئله خبر ندارم، مردم خیلی حرف­ها می­زنند که بیشترشان ساخته­گی است. از این داستان­سازی و حاشیه­پردازی خوششان می­آید. هیچ جوری هم جلوی دهانشان را نمی­توان گرفت. به طور مثال بارها از من پرسیده­اند آیا درست است که ساواک با برنامه ریزی فروغ را کشت. برای این سوال­شان هم جواب­هایی ساختند که هیچ کدامش درست نیست و تصادف فروغ یک تصادف واقعی بود که هیچ­کس هم در آن دخالتی نداشت جز خراب بودن یکی از درب­های ماشین و بی­تصدیقی فروغ که آن روز خودش پشت رل نشسته و راننده­ی شرکت را وادار کرده بود کنارش بنشیند!

این حرف­ها که در مورد اختلاف روز آخرش با گلستان می­زنند، دروغ اندر دروغ است چون آن روز من و فروغ در کتابخانه­ی ایران و انگلیس بودیم و هردو مشغول ترجمه. فروغ هم حالش عادی بود، حتا لحظه­ی آخری که از هم جدا شدیم و دیگر هیچ وقت همدیگر را ندیدم، با هم شوخی هم کردیم.

ن - آن حادثه در خانواده­ی شما چه اثری گذاشت؟

ف - انگار یک­باره خانه­ی ما را بمباران کردند و خیلی چیزها نابود شد آن­قدر که دیگر زنده نشد. مدت­ها مات و متحیر بودم روز تشییع فکر می­کردم خواب می­بینم نه گریه کردم نه مثل مادرم جیغ کشیدم، مثل یک تکه سنگ شده بودم. شاید چهل روز یا بیش­تر طول کشید تا توانستم با تمام وجود گریه کنم. من و او با هم بزرگ شده بودیم و با هم هم­زاد بودیم، روزهای هولناکی بود اما حالا که خیلی از آن روزها دور شده­ام، فکر کنم شاید باید آن فاجعه اتفاق می­افتاد و فروغ درست مثل یک پرنده یک دفعه می­پرید و می­رفت، شاید این حادثه به ماندگاری او خیلی کمک کرده باشد، می­دانید بسیاری از چیزها که به نظر خیلی­ها بد می­آیند و می­توانند ما را سخت آزار بدهند، خوبی­هایی هم داشته باشند نمی دانم شما چه فکر می­کنید!

ن- در گذر از این مسئله می­خواهم به نوع دیگری از فروغ حرف بزنم، دنبال اين هستم كه به نوعي به خود متن فروغ بپردازم. قسمتي از منشور فروغ، روش­هاي زندگي فروغ، خلاصه چراغ ببریم به خانه­ی فروغ به قول خودش!

ف - فروغ زنی بود سمج و پشتکاردار و با وجود شلوغی­های گاه­به­گاه، خیلی هم صبور بود و مهم­تر از همه­ی این­ها اهل تجربه بود و آزمایش­گر و تا چیزی را آزمایش نمی­کرد نمی­توانست از آن سخن بگوید، می­دانید که خیلی­ها هستند که می­روند توی یک اتاق دربسته و در خیال­بندی از زندگی و پدیده­های آن یا چیزهایی که دوست دارند لمس کنند شعر می­سازند و خودشان را شاعر معرفی می­کنند ولی فروغ درست مثل شاملو شعرهایش برآیند تجربه­های ملموس و واقعی است. نکته­ی مهم دیگر این است که او صمیمانه و با تمام وجود عاشق شعر بود یعنی شعر به او تسلط کامل داشت و در واقع او را تسخیر کرده بود.

یار من شعر و معشوق من شعر/ می روم تا/ به­دست آرم او را / . . .

فروغ در واقع تمام زندگی و لذت­های آن را یک­سره فدای شعر کرد و به جرأت می­گویم که شهید شعر شد، البته به قول خودش الهه­ی خون­خوار شعر! . . .

ن- من فروغ را همیشه سرداری می بینم که همراه سربازان­اش می­رود به جنگ و در کنار آن­ها می­جنگد، نمی­نشیند در اتاق جنگ و دستور حمله بدهد یا در متن صحنه بنشیند و فقط صحنه­ها را بنویسد و بس!

ف- در نگاه من، فروغ مثل آن پرنده­ی اساطیری ققنوس از خودش، جانش و تمامی کارهایش برای سرودن هر شعر مایع می­گذارد نه از کس دیگری. او ققنوس­وار زندگی کرد و از هر تجربه­اش یک ققنوس جوان آمد بیرون تا ققنوس دیگری به­وجود بیاورد!

ن- خب بیاییم سر یکی یکی از شعرهای فروغ به طور مثال «وهم سبز»، ببینیم شما چه هم­ذات­پنداری­هایی با فروغ دارید و ما چه!

ف- من مفهوم «وهم سبز» را خودم لمس کردم - شاید باشند زن­های شاعر دیگری هم که این تجربه را کرده باشد- می­دانید خیلی پیش می­آید که آدمی که سرشناس است و در جهان ادب و هنر، اسم و رسمی دارد، یک­باره به یک نوع پوچی می­رسد و بیزاری خود، از هر نوع هنری، من حدس می­زنم که فروغ در چنین حالتی این شعر را نوشته است من خودم گاهی البته به ندرت پیش می­آید، وقتی که از یکی از پنجره­های خانه بیرون را نگاه می­کنم، به این حالت می­رسم خیابان تنگ پیش­رو بیشتر وقت­ها شلوغ است. زن­هایی شوخ و خندان، دسته­دسته می­آیند و می­روند پشت ویترین لباس­فروشی یا مغازه­های لوازم آرایش و مغازه­هایی از این دست می­ایستند. با هم مشورت می­کنند جنس­ها را به هم نشان می­دهند، النگوهای طلایشان جرینگ­جرینگ صدا می­کند مثل پاشنه­ی کفشهایشان، صدای شاد ولی بی­خیال­شان و برق چشم­هایشان وقتی که با ساک پر از مغازه بیرون می­آیند یا حرف­های خصوصی­ای که با صدای بلند که در تلفن با دوستشان می­زنند و هیاهوهایی که راه می­اندازند، زن­های دوست­داشتنی و زنده گاهی باشکم­های پر و گاهی خالی. اما با من دور و بیگانه، با منی که از صبح کارم نشستن پشت یک میز چوبی است و کار و کار و سیاه­کردن کاغذها و نوشتن، همان­طور که به آن­ها نگاه می­کنم، یک دفعه قلبم درد می­گیرد و صدایی از درونم فریاد می­کشد: تو زنده­ای یا این­ها؟ و بعد آن­قدر حسرت زده می­شوم که تا مدتی دستم به کار نمی­رود و دلم جای دیگر است و آن پرسش تلخ که خب از این همه کاری که کرده­ای، به کجا رسیده­ای و باز و باز، تو زنده­ای یا این­ها کدامش؟ فروغ هم موقع سرودن «وهم سبز»، همین حال را داشته است زن­هایی را می­دید، سرگرم پخت و پز در آشپزخانه یا زن­هایی را در حال شیردادن به بچه­هایشان و لذت­هایی که می­برند، می­دانید که فروغ نه لذت مادری را چشید، نه لذت یک زندگی رایج معمولی را. فقط با یک تاج کاغذی که نمی­شود برای همیشه احساس خوش­بختی کرد. آن هم آدمی که همیشه مرگ را با آن «دهان سرد مکنده» نزدیک به خودش احساس می­کرد! شعر «وهم سبز»، بی­تردید از شاه­کارهای فروغ است که البته زن­هایی از رده­ی فروغ، مفهوم آن را بیش­تر از مردها درک می­کنند چون این شعر بیان­گر یک حسرت زنانه است البته زنانی به ظرافت فکری فروغ.

ن- این­جور شعرها خیلی بین کارهای فروغ دیده می­شود به خصوص در تولدی دیگر همین­طور در «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» البته در این آخری کمی عرفان و مکاشفه را پر رنگ­تر می­بینم، از بین این کارها کاری هست که جریانی، اتفاقی را به همراه داشته باشد؟

ف- «به آفتاب سلامی دوباره خواهم داد» که برآیند یک خودکشی ناکام است. اوقاتی هست که آدم تصمیم می­گیرد بمیرد، اما تصمیمش زیاد جدی نیست و در واقع از اعماق خیال مردن ندارد و مرگ را پناه­گاهی می­بیند که به طرفش می­رود و وقتی چشم­هایش را را باز می­کند و دوباره آفتاب را می­بیند، سراپا شاد می­شود آن­قدر که به آفتاب و به تمام پدیده­های زندگی کودکانه سلام می­دهد و . . .

ن- شعر «چرا توقف کنم» هم برای من حس جالبی به همراه دارد.

ف- با آن همه دشمنانی که مرتب دورش می­چرخیدند باید هم این شعر را که در واقع یک نوع جوابیه است، می­گفت.

ن- چرا با او دشمنی می­کردند، به خاطر آوانگار بودنش!

ف- بیش­تر از آوانگار بودن، به محبوبیتش حسادت می­کردند و به این که از جنس دیگری بود. نمی­دانید وقتی خیلی از بدگویانش را روز تشعیع­اش دیدم یا بعدها از این و آن شنیدم یا عکس­های­شان را دیدم، چه­قدر حیرت کردم. نمی­خواهم ازکسی نام ببرم، فقط بدانید او در میان جمعیت روشن­فکرنمای آن روز چه مخالفانی داشت. نمی­خواهم بگویم فروغ از آن ها خیلی خوب­تر بود، نه فروغ یک جور دیگر بود و این دیگر بودن، دیگران را سخت اذیت می­کرد و چون نه او را می­فهمیدند نه زبانش را، پشت سرش کارهایی می­کردند و حرف­هایی می­زدند که . . . اصلاً بهتر است از این موضوع بگذریم.

ن- خب تا اندازه­ای از شعرهای از این دست فروغ حرف زدیم، حالا بگویید که شعرهای از این نوع، تا چه اندازه از زندگی فروغ نشأت گرفته­اند؟ می­خواهید رویکرد شعر «باغچه» را توضیح بدهید؟

ف - درباره­ی شعر «باغچه» مجبورم توضیحی بدهم. من واقعاً متاسفم که وقتی فروغ زنده بود از او نپرسیدم چرا این شعر را گفتی. می­دانید! . . . ما آدم­ها هیچ وقت فکر نمی­کنیم این کسی که حالا پیش ما است ممکن است فردا نباشد! به هر حال آدم­هایی که در این شعر تصویر می­شوند، هیچ نسبتی با افراد خانواده­ی من ندارند. نه مادرم، نه پدرم نه برادرم و نه خودم یا خواهر کوچکترم و به کل با ما و نوع زندگی و تفکرات ما فرق دارند. شاید فروغ خواسته است از جامعه­ای که در آن زندگی می­کرد تمثیلی بسازد. خانواده­اش را قربانی کرده است. البته شعر «کسی که مثل هیچ کس نیست» هم تا اندازه­ای از واقعیت دور است، هم­چنین باعث خیلی فکرها و پرسش­ها شده است که در نگاه من ساخته­ی ذهن دیگران است، به خصوص درباره­ی نماد ستاره­ی سرخ و چپی بودن فروغ و . . . می­دانید ما در یک خانواده­ی وطن­پرست ایران­دوست بزرگ شدیم، با پدر شاه­نامه­خوانی که به هر ایرانی عشق می­ورزید و مادری که در مدرسه­ی آمریکایی درس خوانده و با خرافات به تمام بیگانه بود . . .

ن- البته به نظر می­آید که رفتار شعری فروغ هم نه دینی است نه خرافه پرستانه، اگر چه به نوعی نشانه­هایی از خداشناسی و آفرینش را می­شود در کارهای او دید.

ف- مي­توانم بگويم آن الوهيتي كه در خانواده­ي ما هست، در کارهای فروغ دیده می­شود. شاعر عارف­مزاج معاصر؛ عبدالعظيم صاعدي، کتابی را دراین­باره نوشته است به نام «خدا باوري در شعر فروغ» كه كار خيلي جالبی است و آن خدا باوري­ای که هم در خانواده­ي ما و هم شعر فروغ هست، دیده می­شود.

ن- چند شب پيش شعر «معشوق من» را مي­خواندم، ديدم فروغ وقتي از معشوق­اش صحبت مي­كند، بي­پروايي و جسارت­اش به كمك­اش مي­آيد. «معشوق من با آن تن برهنه­ي بي­شرم/ و ساق­هاي نيرومند­اش چون مرگ ايستاد». دارم اشاره مي­كنم به اين كه او چه­قدر صادقانه با مخاطب­اش برخورد مي­كند.

ف- بله در فروغ جسارتي بود كه من در هيچ كدام از زنان شاعر تا به امروز نديده­ام. مردها چرا گاهي اوقات اعترافات كم­رنگی دارند اما زن­ها هميشه حالت بسته­ای دارند. فروغ در این شعر بسيار صادقانه حرف زده است و آن چه را که به چشم می­دید، نشان داده است. هیچ دروغي در اين شعر نيست و حقيقت صرف است. چرا بايد بترسيم از بیان حقيقت؟

ن- من فكر مي­كنم كه شعر ما دچار يك پوشش است، بهتر بگویم نقاب­دار است و همين باعث شده است كه بين شعر امروز و مخاطب آن، فاصله بيافتد. سال­ها قبل ما با دوستان­مان مي­گفتيم كه فروغ با آن شعر عریان و صادقش، سال­ها بعد در ادبيات ما منفجر خواهد شد، امروز مي­بينيم كه اين اتفاق آرام­آرام در حال افتادن است. البته كمي زود است و فكر مي­كنم در دهه­ي 90 فروغ­خواني عظيمي به وجود بيايد.

ف- علتش به غیر از نبوغ، صمیمیت، صداقت و خود بودن فروغ است. او شاعری است که نه به خودش دروغ می­گوید، نه به دیگران. چند نفر را می­توانیم پیدا کنیم که خودشان باشند نه کس دیگری . . .

ن- این­طور که پیدا است، فروغ خیلی هم جسور بوده و نترس.

ف- مهم­تر از همه­ی این­ها، صداقت شاعر است. فروغ آدم صمیمی­ای بود که از بازگوکردن تجربیاتش هیچ ترس نداشت. جسارت خيلي مهم است، حقيقت، خود بودن! . . . شاعري كه خودش نيست، از چه كسي دارد صحبت مي­كند. به اين دليل است كه از اين همه شاعر كه در طي قرن­ها داشته­ايم، چند نفر ماندگار شدند، كه البته آن­ها هم خيلي خودشان نوع زنده­گی­شان را عیان نكردند و با فروغ و حقیقت­گویی فروغ، فاصله دارند.

ن- شعرهاي ما از ذات خود فاصله گرفته­اند. مردم ما دوره­هاي مختلفي را گذرانده­اند. دهه­هاي ما­قبل انقلاب، دهه­ي جنگ، دهه­ي سازندگي، دهه­ي اصلاحات و حالا دهه­اي، دورانی كه به نظر مي­آيد مردم به سمتي حركت می­کنند که نمی­توانند هیچ چیز را به راحتی قبول کنند.

ف- دوره­ی خوبی می­تواند باشد، چون تو تا شك نکني به حقيقت نمی­رسی.

ن- فكر مي­كنم به سمتی می­رویم كه شعرهايي مثل شعر فروغ كه صادقانه هستند و در واقع آن هم­ذات پنداري مفهوم را به وجود مي­آورند، مورد توجه بیش­تری قرار مي­گيرند.

ف- همین­طور است، باور کنید بيش­تر دفترهای شعری كه گاهی ورق­شان می­زنم، از همان چند صفحه­ي اول دلم را می­زنند، چون آثارشان از ذات شعر تهی است و بیش­تر به هذیان می­ماند تا شعر ناب که می­تواند آدم را تکان بدهد. می­دانید شعر ناب چیز دیگری است و شاعر راستین کس دیگر. این جوان­ها چیزها را به هم می­بافند اما شعر خودش می­آید، موقع خاصی هم ندارد، یک وقت نصفه شب شما را بيدار مي­كند وقت دیگر در یک فرصت به شما فشار می­آورد که زود باش مرا بنویس و اگر این کار را نکنید، می­رود و دیگر نمی­آید! می­دانید به نظر من هنر به نظرم مقدس است. چيزی دم دستي نيست كه هر کس بتواند به آن برسد. هنر در ذات طبيعي انسان است. انسانی دیده­ور، حساس و لطیف­طبع كه هم با خودش آشتي است، هم با زنده­گی و انسان. از ديگران نمي­ترسد و خودش را پشت كلمات پنهان نمي­كند. آن­چه را تجربه کرده، لمس کرده و به آن باور رسیده، در واژه­های صمیمی بیان می­کند. يكي از زيباترين قسمت­هاي فروغ همين است. چند نفر را مي­توانيم پيدا كنيم كه خودشان هستند؟!

ن- در مورد خود بودن فروغ بيش­تر بگوييد، به نظر می­تواند مهم­ترين قسمت فروغ باشد.

ف- خود بودن و صميمت، يك چيز ذاتي است. نه چيزي كه بخواهی آن را به­دست بیاوری. اين نه تنها در فروغ بلكه در خانواده­ي ما وجود داشته است و یک جوري ارثي است.

ن- چه طور شد كه فروغ اين طور جسور و صميمي شد، چه چيزي را از سرگذراند؟

ف- فروغ از كودكي همين­طور بود. خيلي شيطان بود، وقتي كتك مي­خورد یا تنبیه می­شد، هيچ وقت نمي­گفت معذرت مي­خواهم، فقط پشت سر هم می­گفت آره اين كار را كردم، خوب هم كردم، باز هم مي­كنم. بزرگ­تر كه شد بيش­تر پسر بود تا دختر. علت­اش هم اين بود كه پدر من برای پسرهاي­اش، ارج و قرب زيادي قائل بود و فرق مي­گذاشت بين پسر و دختر، متأسفانه. با آن که آدم درس­خوانده­ای بود، عاشق شعر بود و فرهنگ، نوعي زن ستيزي قدیمی هم درونش بود، اين مسأله در روح فروغ خیلی اثر می­گذاشت که خوشبختانه در من اثر نكرد. به همين دليل هم مردهاي کلیدی زندگي فروغ؛ هر دو نفر، پرويز شاپور و ابراهيم گلستان که تفاوت سني زيادي با او دارند، به نوعي نقش پدر را هم براي او بازي مي­كنند. منظورم همان پدر گمشده­ای است که هیچ­وقت نبود و فروغ به دنبال­اش می­گشت.

ن- فكر مي­كنيد اين دو مرد كليد­ي زندگي فروغ، كدام­شان تأثير دروني­تري روي زندگي او گذاشتند؟

ف- در واقع هر دو، البته هر کدام به نوعی!

ن- اما تأثیراتشان چه  . . .

ف- متفاوت است. پرویز و محدودیت­های زندگی زناشویی، زبان فروغ را باز کرد و استعدادهایش شروع به شکفتن کرد و ضربه­ای که از جدایی خورد و بعد ضربه­ای که از دوری پسرش، جریان شعر را در او شدیدتر کرد و او را وارد دنیای دیگری کرد. اما گلستان محیطش را عوض کرد و او را وارد دنیای روشن­فکری آن زمان کرد، تأثیر محیط را نمی­توان نادیده گرفت. تا زمین آماده نباشد، دانه آن­طور که باید رشد نمی­کند!

به نظر من تمامی حوادثی که در زندگی فروغ اتفاق افتاد با همه­ی تلخی، باید اتفاق می­افتاد و گرنه نه فروغ فروغ می­شد، نه پرویز می­توانست با چاپ کاریکلماتورهایش که خیلی هم جالب است، به جایی برسد!

ن- نقطه­ی قوت خیلی از شعرهای فروغ، عینیت آن­ها است، به نظر می­آید که شاملو شاعر بزرگی است اما او به خاطر درون­گرایی مفرطش، نقطه­ی تفاوتی با فروغ پیدا می­کند و آن عینی­تر بودن جهان شعری فروغ است. در شعر فروغ، تمامی اتفاقات قابل افتادن است.

ف- به نظر من شعر شاملو مثل فروغ از تجربه­هایش گرفته می­شود اما صمیمیت فروغ را ندارد و شاعر نخواسته یا نتوانسته عمق تجربه­هایش را تصویر کند. شاید هم روی آنها خیلی فکر کرده اما فروغ همان­طور می­نوشت که فکر می­کرد شاید هم «آن» فروغ بیشتر از شاملو است و این «آن» چیزی است درونی یا به قول حافظ لطیفه­ای است نهانی . . . که در شعرهای فروغ موج می­زند.

ن-  ببینید، خود فروغ اشكالي به شاملو مي­گرفت كه مي­گفت شاملو عاشق نمي­شود، عاشق عشق است، به معشوق­اش نمي­پردازد. البته اين همان دغدغه­اي است كه خود فروغ هم با آن دست و پنچه نرم مي­كرده است؛ نپرداختن به فروغ از طرف شاپور!

ف- فروغ هم عاشق عشق بود، نه معشوق! درست مثل خود شاملو و خیلی دیگر از شاعران و هنرمندان. با این توضیح که شاملو آن چيزي را كه دلش مي­خواسته باشد در اشعارش مي­نمايد، فروغ آن چه را كه به راستی بوده و آزمایش­اش کرده است.

ن- شاملو مدينه­ي فاضله­اي ساخته در واقع اما فروغ مي­گويد اين منم اين هم بقيه­ي ماجرا.

ف- به نظر من معشوق براي شاملو حكم ابزار را داشته است اما فروغ هيچ انتظاري از معشوق­اش ندارد، چون فروغ اهل ايثار است، اهل دادن است، شاملو اهل گرفتن، اين دو با هم فرق دارد. اضافه کنم که اصولاً فروغ آدم متغير و رونده­ای بود، مثل يك انسان واقعي. یک وقتی از فريدون مشيري خوش­اش مي­آمده، از شاملو هم همين­طور تنها در يك زمان محدود با او مشكل پيدا مي­كند البته نه مشکل اساسی بلکه عقیدتی . . .

ن- مي­خواهيد بگوييد، فروغ نسبي زندگي مي­كرده است. اين را خيلي مي­پسندم چون ما هرچه مي­كشيم از اين مطلق­گرايي است. شايد يكي از نقاط قوت فروغ همين است كه شعر به شعر تغيير كرده است و قابليت تغيير در زمان را دارد، همان بحث­هاي هرمنوتيك و . . .! از اين جا مي­رسم به اين كه يكي از تفاوت­هاي فروغ با آن طيف شاعران دهه­ي 40، پرداختن به جزئيات و فاصله گرفتن از روايت­هاي كلان است. چيزي كه امروز در شعر بر آن تأكيد مي­شود، فروغ سال­ها پيش به آن رسيده بود انگار.

ف- من البته به اين قسمت از فروغ فكر نكرده­ام اما مهم این است که فروغ رفته رفته بينش قوي­تر و كامل­تري پيدا كرد. به نوعي چشم­هاي­اش رو به اطرافش بازتر شد. اين را هم بگويم كه فروغ بيش­تر از سن­اش عمر كرده است. اگر دقت كنيد، بعد از كتاب اول، «تولدي ديگر» چيز ديگري است و فروغ به راستی در آن نشان می­دهد که به تولد دیگری رسیده است.

ن- فروغ شاعر معترضي بود. شعرهايي مثل «باد ما را خواهد برد/ در شب كوچك من افسوس/ باد با برگ درختان ميعادي دارد/ در شب كوچك من/ داره ويراني است.» شعرهايي از اين دست در آخر به عشق مي­رسند كه قهرمان شعر را نجات مي­دهد از وضعيت بن بستي كه برايش پيش آمده است. من از اين حالت خيلي خوشم مي­آيد و به نوعي در كارهاي خودم از اين روش استفاده مي­كنم. يك عشق فلسفي كه از غمي شروع مي­شود و وقتی به بن بست مي­رسد، آن معشوق يا آن عاشق است كه در را باز مي­كند!

ف- اين­ها همه از عشق است. شمس تبریزی مي­گويد، اول عشق بوده و آفرینش از عشق نشأت گرفته است. آدم­هايي كه طبيعي هستند، اين طور فكر مي­كنند. فروغ هم همين­طور بود، هم در زندگي­اش، هم در شعرش.

ن- خب، زماني كه فروغ به «تولدي ديگر مي­رسد، همان زماني است كه به ابراهيم گلستان مي­رسد. روابط و تأثير آن­ها روي هم را چگونه مي­بينيد.

ف- ببينيد، دو نفر كه به هم نزديك مي­شوند، روي هم اثر هم مي­گذارند و اين طبيعي است ولي اگر بخواهيم بگوييم گلستان در شعر فروغ اثر گذاشته است، به هيچ وجه چنين چيزي نبوده است فروغ هم هيچ اثري روي آثار گلستان نداشته است اما می­توان گفت گلستان محيطي را براي فروغ فراهم كرده است كه براي باروري و رشد فکری او مناسب بوده است.

ن- در اهواز دوراني كه با شاپور زنده­گی می­کرد، شعرهايي گفته است. شعرهاي اول . . .

ف- بله شعرهاي خوبي از جمله «مرگ من روزي فرا خواهد رسيد». اين شعر هم البته ریشه­ای دارد و همین­طوری نیامده است. فروغ رفته بود آلمان پيش برادرم، سه چهار ماهي آن جا زندگي مي­كرد، داشت زبان آلماني مي­خواند. یک شب، كتابي را از كتاب خانه­ي برادرم برمي­دارد. برادرم مي­گويد اين كتاب مجموعه­ي شعرهايي است كه شاعران مخالف هيتلر سروده­اند. خيلي علاقمند مي­شود كه اين كتاب را ترجمه كنند به فارسي البته فروغ كه آن قدرها آلماني نمي­دانست. برادرم مي­گويد من به فارسي مي­گويم، تو آن را بنویس و به ­شعر تبديل­اش كن. يك مقداري از اين كار انجام مي­شود و بقيه مي­ماند پيش برادرم؛ دكتر فرخ زاد. فروغ هم بر مي­گردد و بعد آن فاجعه اتفاق مي­افتد.

وقتی برادرم از آلمان آمد، برایم تعریف کرد چنين كاري را با فروغ انجام داده­ايم اما آن دفتر را گم کرده­ام، لاي كتاب­هاي من مانده است. هی مي­گفتم تو را به خدا برادر، اين را پيدا كن و او نمي­توانست پيدا كند. تا يك روز، حدود 15 سال پيش، زنگ زد كه آن­ها را پيدا كردم و روز بعد آن دفتر را داد دست من و من قول دادم که چاپ­اش كنم. بعد برادرم موضوع سرودن شعر «مرگ من روزي فرا خواهد رسيد» را برایم تعریف کرد و گفت كه شبي با فروغ، شعري با مضمونی اين چنين را از آلماني ترجمه كرديم. وقتي شعر تمام شد ديدم فروغ سخت رفته توي هم. بعدش هم بلند شد و گفت من شام نمي­خورم و رفت توي اتاق­اش. صبح سر صبحانه ديدم كه فروغ گريه کرده است. گفتم چه شده. گفت: هيچ، يك شعر گفتم با الهام از آن شعر آلماني دیشب که برايت مي­خوانم که آن همين شعر «مرگ من روزي فرا خواهد رسيد» بود كه بعد از خواندش باز هم گريه­اش گرفت، من هم آن روز پشت رل تا بیمارستان گريه كردم.      

ن- در مورد شاپور صحبت كرديم و پسرشان كاميار، كجاست؟ چه كار مي­كند؟‌

ف- فقط مي­توانم بگويم اين بچه قرباني تنگ نظري­هاي مادر بزرگش شد که نمي­گذاشت مادرش را ببيند. کامیار تا مادرم زنده بود مي­آمد و مي­رفت ولي بعد از مرگ پدرش حالش به کل عوض شد. می­دانید، او براي من بسيار عزيز است، يادگار فروغ است ولي نمي­دانم چه بگويم. متأسفانه چنان كه بايد باشد نيست و تقصير خودش هم نيست.

ن- فروغ، كاميار را اصلاً نمي­ديد؟

ف- همین­طور است. نمي­گذاشتند ببیند­اش. چنان اين بچه را ترسانده بودند كه چند بار وقتي فروغ رفته بود جلوي مدرسه­اش، بچه از او فرار كرده بود. آن­ها به اين بچه خیلی بد كردند. وقتي به كسي تلقين كنند، زن­ها بدند، زن­ها اهريمنی­اند، خب زندگي او تباه مي­شود. البته خود پرويز اين چنين نبود اما در برابر مادر­ش و کارهای بد او، سکوت می­کرد، چرا؟ نمی­دانم. ولی خودش آدم خوبی بود و به سبک خودش فروغ را خیلی دوست داشت. تا آخر عمر هم هيچ زني وارد زندگي­اش نشد و هيچ وقت هم از فروغ هیچ حرفي نزد و سکوت­اش را همیشه حفظ کرد.

ن- فروغ يك بار رفت بيمارستان رواني . . .

ف- بله، يك بار بعد از اين كه از پرويز جدا شد، از شدت حملات فاميل و دوستان، مي­دانيد كه در این­جور مواقع چه جنجالي به پا مي­كنند.

ن- هنوز هم همين­طور است. در واقع تابوها هنوز هم شكسته نشده اند در جامعه­ي ما.

ف- بله، یک باره در اطرافت جرياني به راه مي­افتد كه هیچ ربطي به كسي ندارد چون جدايي دو نفر فقط به آن دو نفر ربط دارد اما همه ناراحت بودند، پدر، مادر، دوستان، فاميل، البته من سعي مي­كردم فروغ را آرام كنم و تنها پناهش هم بودم اما ديگران هی به شايعات دامن مي­زدند. مگر اعصاب يك دختر جوان، چه قدر تاب و توان دارد؟ اين شد كه عاقبت آن­قدر ضربه خورد که رفت بيمارستان رضايي خوابید.

ن- چه قدر طول كشيد؟

ف- دو، سه ماهي طول كشيد.

ن- من فكر مي­كنم، فروغ هنوز هم مثل يك زن ايراني، از آن جاده­ي دروس- قلهك، تقاطع خيابان­هاي باقري و كماسايي و سوري به راه افتاده و به امروز رسيده است. يعني از يك مكان به يك زمان رسيده است. اين آدم هنوز خودش و شعرش، نه تنها ادامه دارد، بلكه روز به روز بيش­تر مي­شود.

ف- فروغ با مرگش متولد شد. اين گونه مرگ معصومانه در روند شهرت فروغ تأثيرگذار بود اگرچه نقش نبوغ­اش را نمی­شود نادیده گرفت. روشن است که فروغ از آن شاعرانی است كه مي­ماند. شاعراني داريم كه البته فروغ را با آن­ها مقايسه نمي­كنم، هركس جاي خودش، اما فردوسی، حافظ، سعدي و مولوي، اين­ها دارند با ما زندگي مي­كنند. فروغ هم تا قرن­ها همين­طور زنده خواهد ماند، چون جامعه او را پسنديده است. ببينيد، زمان حافظ خيلي­ها شعر مي­گفتند، خواجو، عبيد و . . . اما حافظ چيز ديگري است. منظورم همان «آنيت» است، موهبتی که حافظ داشت و دیگران نداشتند.

ن- تجربه­گرايي فروغ هم در ماندگاری­اش دخیل است البته.

ف- بله، فروغ به راستی اهل تجربه بود. اصلاً شاعري كه اهل تجربه نباشد، شاعر نيست. ببينيد، يك زن بسيار معروف داريم به نام «پروين اعتصامي» كه ناظم بسيار خوبي است اما شاعر نيست چون در زنده­گي روزمره حضور ندارد. اهل تجربه نبوده است. عشق را تجربه نكرده است، زندگي مشترك را تجربه نكرده است، فقط يك ماه آن هم با دعوا و مرافعه. زنده­گی زناشویی را تجربه کرده اما مادر بودن را تجربه نكرده است. جهان را نديده است. كارش اين بوده كه از خانه مي­رفته است به مدرسه یا بعد محل کارش و بر مي­گشته است. كوچك­ترين جهان بيني­اي ندارد. مصاحب زن نداشته به آن صورت، و به جز پدرش، دهخدا و بهار و چند پيرمرد فاضل دیگر که در نهایت از برخی تجربه­ها دور مانده است. هیچ وقت زن نشده است، اگرچه بسيار باسواد بوده است و شعرهاي­اش از لحاظ علم شعر كوچك­ترين ايرادي ندارد و سخت و استوار است اما چون تجربه­ي زنده­گی نداشته و بسیاری از پدیده­ها را لمس نکرده، آثارش پیرمردانه است و کهنه و بوی قرن­ها پیش را می­دهد.

ن- در واقع پروين اعتصامي، برخورد پيامبرگونه­اي با همان مقولات محدودي كه شما ياد كرديد، داشته اما نوع برخوردش انتزاعي بوده است. چيزي كه در كارهاي فروغ كم­تر اتفاق افتاده يا اتفاق نيفتاده است.

در ادامه­ي عمل­گرايي فروغ بگوييد . . . در مورد فيلمي كه از جزام­خانه­ی تبريز     ساخت؛ «خانه سیاه است».

ف- گلستان سفارش ساخت این فیلم را گرفته بود و فروغ که به تجربه­های تازه علاقه­مند بود و ذوقش را هم داشت، از آن موقعیت استفاده کرد و همان­طور که می­دانیم، اولین کارش تبدیل شد به بهترین فیلم مستندی که هنوز هم نظریش ساخته نشده، چرا؟ چون فقط یک فیلم نیست، یک شعر هم هست، یک شعر تلخ سیاه اما اثرگذار و ماندنی!

ن - و در عین حال مستند، حالا بگویید وقتی فروغ برگشت از تبریز چه حالی داشت؟ از حسین که از جذام­خانه آورده بود بگویید.

ف - آن شب که با حسین آمد خانه­ی مادرم، من هم آنجا بودم اول فکر کردم با کامیار آمده، آخر خیلی شبیه کامیار بود اما بعد فهمیدم پسر بچه­ی بامزه­ی شیک و تمیز دیگری است و بعد وقتی فروغ گفت: معرفی می­کنم، این پسر تازه­ی من است، اسمش هم حسین است، تازه فهمیدم چه اتفاقی افتاده. فروغ می­خواست برای کامیار که حق دیدنش را نداشت یک جانشین پیدا کند که کرده بود و وقتی ماجرا را تعریف کرد آن­قدر موضوع به نظرم جذاب آمد که دیگر یادم نیست از فیلمی که ساخته بود حرفی زدیم یا نه!

ن - درباره­ی برتولوچی و آمدنش به ایران و این­که این کارگردان معروف ایتالیایی برای مصاحبه با فروغ آمده بود بگویید.

ف- حرف خاصی که نیست می­دانید فروغ به آن شکلی که فکر می­کنید سیاسی نبود اما مثل همه­ی ما آزادی خواه بود و معترض. آن موقع عده­ای را گرفته و به زندان برده بودند، خب همه از آن اتفاق ناراحت بودند به خصوص فروغ و احمدرضا احمدی و دوستانی که مرتب با هم بودند و چون از آن بگیر و ببندها خیلی عصبانی بودند، اعلامیه­ای داده بودند که بعد برتولوچی آن را در ایتالیا چاپ و پخش کرد که برآیندهایی هم داشت. ولی آن­هایی که سعی می­کنند به دلایلی این چنینی فروغ را سیاسی جلوه بدهند و او را وارد یکی از زندانهای عقیدتی بکنند در اشتباه­اند. فروغ معترض بود اما حزبی و سیاسی نبود یعنی هیچ کدام از ما نبودیم و هرگز به هیچ حزبی نپیوستیم. البته آدم می­تواند از هر تفکری جنبه­های خوبش را بگيرد ولي اين كه به پای خودمان به يك زندان عقيدتي برويم، هیچ­وقت هرگز این کار را نکردیم، آن­ها که دیگر نیستند و تنها من زنده­ام كه من هم هرگز وارد هیچ­کدام از زندان­های عقیدتی نخواهم شد.

ن- فروغ در مورد روشن فكرهاي ايران و رابطه­ي آن­ها با مردم صحبت مي­كند در مصاحبه با برتولوچي. مي­گويد روشن فكر ايراني، تماشاچي جامعه­اش است. جامعه­اي كه تقريبن به او پشت كرده است. اين جا باز هم آن بحث سردار بودن و در خط مقدم بودن فروغ پيش مي­آيد. مي­خواهم بگويم فروغ جزو معدود آدم­هايي است در ايران كه مي­شود اسم روشن فكر واقعي روي آن­ها گذاشت. به اين علت كه خودش و شعرش در بطن جامعه بوده و هست.

ف- فروغ ادا در نمي­آورد. به اندازه­ي خودش دردهاي جامعه را مي­ديد. اما هیچ­وقت ادای روشن­فکری درنیاورد. نمي­دانم كجا خواندم، روشن فكرهاي ما آن روزها پشت ميز رستوران­هاي پاريس، شامپاين و استيك مي­خوردند و به درد مردم دل مي­سوزاندند. به نظر من كه آن­ها فقط روشن فكرنما بودند و هنوز هم هستند . . .!

ن- فروغ، دو سه سال آخر عمرش را چه مي­كرد؟ به چه سمتي حركت مي­كرد كه به نوعي متوقف شده است؟ از اين جهت مي­گويم كه بعضي از خانم­هاي شاعر سعي داشتند كه فروغ و شيوه­هاي فروغ را ارايه دهند. اين قسمت شايد به آن­ها كمك كند كه راه را بهتر طي كنند.

ف- فروغ همیشه به سمت تكامل می­رفت. شعر هيچ وقت تمام نمي­شود، همه­ي هنرها اين طور است، فروغ هم همین­طور بود. به قول خودش، الهه­ي خون­خوار شعر، او را مي­برد به ناكجاي سهراب، پشت هيچستان!

ن- فضاي كاري فروغ، به نوعي جمع اضداد است. قرار گرفتن رگه­هاي اندوه و شادي در كنار هم. نظر خود شما در اين مورد . . .

ف- ببينيد. او عاشق زندگي بود با تمام پديده­هايش اما روحش فراتر از جسمش می­پرید و همه­اش از مرگ مي­گفت. این­طور بود كه يك تضاد شخصیتي در او وجود داشت که هم از زنده­گی می­گفت و هم از مرگ. آیا «صداي ظلمت را مي­شنوي؟»

ن- اين خصوصيت را چگونه مي­بينيد براي شعر امروز ما؟ دوران شعر نويسي فروغ البته پر بوده از نگاه­هاي سياسي و جوي كه به هر صورت روي كارها تأثير گذاشته و اين اعتراض را به فروغ هم دارم كه در مواردي البته اندك دچار محدوديت يك فضاي صرف سياسي مي­شود كه نوعي سياه انديشي را به همراه داشت اما به واسطه ايجاد فضاي فعال در شعر، حالا با عينيت بخشی يا هر چيز ديگر، موفقيتي نسبي را به دست آورده است.

ف- منظورتان را از سیاه اندیشی نمی­فهمم. همان­طور که گفتم، فروغ هیچ­وقت خودش را در چهارچوب سياست و به خصوص سیاست­های رایج آن زمان، اسير نكرد. همه­ي ما فرزندان يك افسر وطن پرست بوديم كه جز به ادب و هنر و فرهنگ، عشق به انسان و آزادی، به چیز دیگری گرایش نداشتیم و با شعارهای توخالی و ویران­گر، فاصله­ی زیادی داشتیم.

ن- و اما درباره­ی ميزان تحصيلات فروغ كه خودش گفته بهتر است از آن صحبتي نشود . . .

ف- فروغ تا سیکل اول دبیرستان خوانده بود. تازه رفته بود هنرستان كه ماجراي پرويز پيش آمد، انگليسی خواند، كمي فرانسه و كمي آلماني هم ياد گرفت. حقیقت این است که بيش­تر اهل تجربه بود تا خواندن و پشت ميزهاي مسخره­ی به قول خودش مسلول، نشستن . . .!

ن- مي­خواهم ببينم آيا فروغ هم مثل بعضي­ها، فيگورهاي ناراضي بودن به خودش         مي­گرفت؟ برخوردش با تنگ­ناها و . . .

ف- گفتم که فروغ خودش بود و به هیچ وجه اهل فیگور گرفتن و اداهای رایج دیگر نبود. گاهي يك هفته مي­رفت توي خانه در را مي­بست، گريه مي­كرد. بعد كه مي­آمد بيرون، نوبت خنده بود و شادی. بسيار هم شوخ بود. موقع  اعتراض­ها هم زياد سرو صدا مي­كرد. ببینید او یک آدم طبیعی بود که حتا برای حیوانات هم اهمیت زیادی قائل بود. يك سگ داشت و يك گربه كه اسمش ميرزا بود، از آن گربه­هاي چاق شيطان، چند تا پرنده­ي عشق هم داشت. حالا ماجرایی را برایتان تعریف کنم. يك روز كه تولد فروغ بوده، جلال خسرو شاهي رفته براي فروغ يك طوطي خريده و در يك قفس آورده است. فروغ خيلي مواظب بود كه ميرزا نپرد، طوطي را اذيت كند. اما يك روز كه فروغ خانه نبوده، طوطي كه خيلي هم پررو بوده، در قفس را باز مي­كند و مي­پرد پايين و ميرزا هم فرصت را غنیمت می­شمرد و حمله مي­كند به طوطي و تمام پرهايش را مي­كند. خوشبختانه همان موقع فروغ از راه مي­رسد و طوطی بیچاره را نجات مي­دهد اما از جراحاتي كه به تنش مانده بود، يك ماه بعد مي­ميرد.

ن- در مورد آخرين شعر مجموعه اشعار جلد سفيد فروغ، «به ايوان مي­روم و دستم را بر پوست كشيده شب مي­كشم» . . .

ف- این شعر برآیند دردهای شبی است که در خانه­ی گلستان میهمانی بزرگی برپا بود و فروغ را دعوت نکرده بودند یا دعوت شده بود اما خودش نخواسته بود برود. به هر حال خیلی کسل بوده، شب و دلتنگی یک نوع میل به پرواز مرگ . . .

ن- درباره آخرین شعر فروغ . . .

ف- «و این منم زن تنها». این شعر را فروغ برای اولین بار در جمع سهراب، جلال خسروشاهی، م.آزاد و فکر می­کنم احمدرضا احمدی خوانده است. صبح جمعه­ای بوده که بنا به عادت رفته بودند پیش فروغ البته پس از مدتی که فروغ آنها را دعوت نکرده بود. به هر حال آن روز که فروغ خیلی هم کسل و رنگ­پریده می­نمود، به آنها می­گوید: بچه­ها من یک شعر تازه گفتم. بعد که شعر را می­خواند، همه می­روند توی خودشان و حرفی­نمی زنند. جلال خسروشاهی به گفته­ی خودش، زودتر از همه بلند می­شود و خداحافظی می­کند و از در می­رود بیرون، وقتی به سر کوچه می­رسد، بر می­گردد می­بیند می­بیند که هنوز فروغ دم در ایستاده برایش دست تکان می­دهد. در واقع این آخرین وداع بوده و آخرین باری بوده است که همدیگر را می­دیدند، چون از جمع دوستان نزدیک فقط سهراب مرگ فروغ را به چشم دید.

 آن روز سهراب در دفتر گلستان بوده چون فروغ او و کارهایش را به گلستان معرفی کرده بود و گلستان هم از سهراب خواسته بود چند تابلوی بزرگ برای دیوارهای آتلیه­اش بسازد. آن روز سهراب سرگرم نصب کردن یکی ار تابلوها به دیوار بوده که یک­باره مستخدم دفتر وحشت زده وارد می­شود و می گوید خبر داده­اند که فروغ خانم، سر چهارراه مرودشت تصادف کرده است سهراب و گلستان به سرعت می­دوند و . . .

ن- «پرنده مردنی است/ پرواز را به خاطر بسپار»، همین­طور «مرگ پایان کبوتر نیست»!